Wykaz prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów

Numer projektuUC103
Tytuł

Projekt ustawy o zmianie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz niektórych innych ustaw

Rodzaj dokumentuprojekty ustaw
Informacje o przyczynach i potrzebie wprowadzenia rozwiązań planowanych w projekcie

Celem projektowanej nowelizacji jest wdrożenie do polskiego porządku prawnego dwóch dyrektyw Parlamentu Europejskiego i Rady (UE):
1) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/789 z dnia 17 kwietnia 2019 r. ustanawiającej przepisy dotyczące wykonywania praw autorskich i praw pokrewnych mające zastosowanie do niektórych transmisji online prowadzonych przez organizacje radiowe i telewizyjne oraz do reemisji programów telewizyjnych i radiowych oraz zmieniającej dyrektywę Rady 93/83/EWG (Dz. Urz. UE L 130 z 17.05.2019, str. 82) (tzw. dyrektywy „satelitarno-kablowej”), zwanej dalej „dyrektywą SATCAB”;
2) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/790 z dnia 17 kwietnia 2019 r. w sprawie prawa autorskiego i praw pokrewnych na jednolitym rynku cyfrowym oraz zmiany dyrektyw 96/9/WE i 2001/29/WE (Dz. Urz. UE L 130 z 17. 05.2019, str. 92) (tzw. dyrektywy „Digital Single Market”), zwanej dalej „dyrektywą DSM”.
Termin implementacji ww. dyrektyw upłynął z dniem 7 czerwca 2021 r. Jednakże dopiero w dniu 4 czerwca 2021 r.
Komisja Europejska opublikowała wytyczne dotyczące prawidłowej implementacji art. 17 dyrektywy DSM, do czego była zobowiązana zgodnie z art. 17 ust. 10 tej dyrektywy – wytyczne te są zawarte w Komunikacie Komisji Europejskiej do Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 4 czerwca 2021 r. COM(2021) 288 final.
Celem dyrektywy SATCAB jest poprawa funkcjonowania rynku wewnętrznego Unii Europejskiej przez stworzenie na gruncie prawa autorskiego warunków umożliwiających szersze rozpowszechnianie w państwach członkowskich programów telewizyjnych i radiowych pochodzących z innych państw członkowskich, z korzyścią dla użytkowników w całej Unii Europejskiej. Dyrektywa SATCAB ma ułatwić udzielanie licencji na korzystanie z utworów i przedmiotów praw pokrewnych zawartych w nadawanych programach telewizyjnych i radiowych, które są „ważnym narzędziem promowania różnorodności kulturowej i językowej, spójności społecznej oraz coraz większego dostępu do informacji” (motyw 1 dyrektywy SATCAB).
Dyrektywa DSM dotyczy w przeważającej mierze aspektów eksploatacji utworów w środowisku cyfrowym. Wprowadza nowe postacie dozwolonego użytku (eksplorację tekstów i danych, korzystanie z utworów w działalności dydaktycznej oraz zwielokrotnianie utworów w celu zachowania dziedzictwa kulturowego), środki ułatwiające dostęp do utworów niedostępnych w handlu oraz możliwość udzielania rozszerzonych licencji zbiorowych. Bardzo istotną rzeczą jest wprowadzenie nowej kategorii prawa pokrewnego, tj. prawa wydawców prasowych do eksploatacji ich publikacji prasowych online, oraz nowych zasad udostępniania utworów przez dostawców usług społeczeństwa informacyjnego.
Dyrektywa DSM wprowadza także nowe zasady dotyczące wynagradzania twórców i wykonawców, mające zapewnić,
aby należne im wynagrodzenie było godziwe.
Nowelizacja ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 1062), zwanej
dalej „ustawą o prawie autorskim”, przewiduje również, poza implementacją ww. dyrektyw:
− uzupełnienie treści art. 66 ust. 1 przez dodanie wyrażenia „albo miejsce zamieszkania” – jest to zmiana o charakterze porządkującym i doprecyzowującym (obecnie przepis art. 66 ust. 1 wskazuje, że umowa licencyjna uprawnia do korzystania z utworu w okresie pięciu lat na terytorium państwa, w którym licencjobiorca ma swoją siedzibę, chyba że w umowie postanowiono inaczej);
− uchylenie art. 1271 stanowiącego upoważnienie do utworzenia przez Prezesa Rady Ministrów zespołu do spraw przeciwdziałania naruszeniom prawa autorskiego i praw pokrewnych.
Nowelizacja ustawy o prawie autorskim będzie się opierać na następujących ogólnych wytycznych:
1) przepisy wdrażające obydwie dyrektywy powinny możliwie ściśle odpowiadać brzmieniu przepisów implementowanych dyrektyw;
2) nowelizacja nie będzie wykraczać poza materię objętą dyrektywami, z zastrzeżeniem dwóch przepisów jw.;
3) w możliwie największym stopniu zostaną wykorzystane istniejące w systemie prawnym instytucje (np. Komisja Prawa Autorskiego, mediacja w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego itd.);
4) nie zakłada się obciążenia finansów publicznych wskutek wprowadzenia projektowanych zmian.

Istota rozwiązań ujętych w projekcie

I. Istotą implementacji dyrektywy SATCAB jest:
1) wskazanie prawa krajowego właściwego w zakresie wykonywania praw autorskich i praw pokrewnych na potrzeby
świadczenia przez nadawców radiowych i telewizyjnych tzw. dodatkowych usług online;
2) wprowadzenie jednolitych reguł zawierania umów na reemisję, bez względu na zastosowaną technologię oraz
3) uregulowanie sytuacji reemisji, na potrzeby której sygnał jest dostarczany drogą „wprowadzenia bezpośredniego”.
Proponowane zmiany stanowią odpowiedź na rozwój technologii cyfrowych i Internetu, w związku z czym zmianie podlegają
sposoby rozpowszechniania programów telewizyjnych i radiowych oraz sposób dostępu do takich programów. Obok
tradycyjnego nadawania programów telewizyjnych i radiowych w czasie rzeczywistym coraz częściej użytkownicy tych usług
chcieliby mieć dostęp do treści tych programów także w ramach usług online (tzw. dodatkowe usługi online). Postęp
technologii w dziedzinie reemisji spowodował, że na gruncie prawa autorskiego powstała potrzeba jednakowego traktowania
wszystkich podmiotów świadczących te usługi, tj. obowiązkowe pośrednictwo organizacji zbiorowego zarządzania przy
zawieraniu umów licencyjnych na reemisję powinno obowiązywać wszystkich remitentów (dotychczas dotyczyło tylko
reemitentów kablowych). Powstała też potrzeba uregulowania sytuacji rozpowszechniania programów radiowotelewizyjnych
udostępnionych drogą wprowadzenia bezpośredniego (direct injection), które funkcjonalnie bardzo przypomina reemisję, ale nie mieści się w dotychczasowych definicjach reemisji. Projekt wyraźnie uznaje ten rodzaj rozpowszechniania za reemisję, rozszerzając dotychczasową definicję i tym samym ograniczając do minimum konieczność wprowadzania dalszych zmian ustawowych w tym zakresie.
II. Istotą implementacji dyrektyw jest:
1) wprowadzenie zasady państwa pochodzenia dla wykonywania praw autorskich przez organizacje radiowe i telewizyjne w związku ze świadczeniem dodatkowych usług online (art. 3 dyrektywy SATCAB);
2) ujednolicenie zasad licencjonowania usług reemisji bez względu na stosowaną technologię (art. 4–7 dyrektywy SATCAB);
3) uregulowanie sytuacji rozpowszechniania programów radiowych i telewizyjnych udostępnionych w tym celu przez organizację radiową lub telewizyjną w drodze wprowadzenia bezpośredniego (art. 8 dyrektywy SATCAB);
4) wprowadzenie nowych postaci dozwolonego użytku w prawie autorskim (eksploracja tekstów i danych) oraz modyfikacja niektórych już istniejących (korzystanie z utworów i przedmiotów praw pokrewnych w cyfrowej i transgranicznej działalności dydaktycznej oraz ich zwielokrotnianie w celu zachowania dziedzictwa kulturowego) (art. 3–7 dyrektywy DSM);
5) modyfikacja, w zgodzie z dyrektywą, zasad korzystania z utworów i przedmiotów praw pokrewnych niedostępnych w handlu (art. 8–11 dyrektywy DSM);
6) wprowadzenie licencji zbiorowych z rozszerzonym skutkiem (art. 12 dyrektywy DSM);
7) wprowadzenie środków ułatwiających licencjonowanie udostępniania utworów w ramach usług wideo na żądanie (art. 13 dyrektywy DSM);
8) wprowadzenie nowego prawa pokrewnego dla wydawców prasy w zakresie korzystania online z ich publikacji prasowych (art. 15–16 dyrektywy DSM);
9) wprowadzenie nowych zasad udostępniania utworów i przedmiotów praw pokrewnych przez dostawców usług udostępniania treści online (art. 17 dyrektywy DSM);
10) zapewnienie godziwego wynagrodzenia, w tym wprowadzenie dodatkowego wynagrodzenia dla twórców i wykonawców utworu audiowizualnego z tytułu jego udostępniania w Internecie (art. 18 dyrektywy DSM);
11) wprowadzenie obowiązku przejrzystości w relacjach umownych między uprawnionymi i użytkownikami (art. 19 dyrektywy DSM);
12) wprowadzenie zmian do istniejących przepisów w zakresie mechanizmu dostosowywania umów – tzw. klauzula bestsellerowa (art. 20 dyrektywy DSM);
13) wprowadzenie alternatywnej procedury rozstrzygania sporów dotyczącej obowiązku przejrzystości i dostosowywania umów (art. 21 dyrektywy DSM);
14) wprowadzenie zmian w zakresie prawa twórców i wykonawców do wypowiedzenia zawartych umów lub odstąpienia od nich (art. 22 dyrektywy DSM);
15) wprowadzenie nowych postaci dozwolonego użytku baz danych sui generis, tj. objętych ustawą z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych (Dz. U. z 2021 r. poz. 386) (art. 3, 4 i 6 dyrektywy DSM); uwzględnienie w ww. ustawie przepisów dyrektywy dotyczących zasad korzystania z utworów i przedmiotów praw pokrewnych niedostępnych w handlu w taki sposób, aby obejmowały także korzystanie z baz danych sui generis niedostępnych w handlu (art. 8–11 dyrektywy DSM).
W związku z implementacją przepisów dyrektywy DSM o dozwolonym użytku (art. 3–7) zostanie wprowadzona nowa postać
dozwolonego użytku obejmująca „eksplorację tekstów i danych”, możliwość korzystania z utworów na potrzeby nauczania
na odległość oraz zwielokrotniania utworów przez instytucje dziedzictwa kulturowego w celu zachowania posiadanych zbiorów. Te przepisy dyrektywy DSM odnoszą się także do baz danych chronionych prawem sui generis, w związku z tym podobne uregulowania zostaną wprowadzone również do ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych.
Przepisy art. 8–11 dyrektywy DSM stanowią kompleksową regulację dotyczącą korzystania z utworów i przedmiotów praw
pokrewnych niedostępnych w handlu (out-of-commerce works), znajdujących się na stałe w zbiorach instytucji dziedzictwa
kulturowego. Konieczność wprowadzenia tej regulacji wiąże się z istnieniem dużej liczby utworów i przedmiotów praw pokrewnych, do których dostęp za pomocą kanałów komercyjnych jest niemożliwy lub nadmierne utrudniony. Z tego względu w projekcie ustawy znajdą się rozwiązania umożliwiające korzystanie z utworów i przedmiotów praw pokrewnych niedostępnych w handlu na podstawie licencji udzielonej przez organizację zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi, również w zakresie, w jakim uprawnieni nie powierzyli swoich praw w zbiorowy zarząd (przykład tzw. rozszerzonej licencji zbiorowej). Ponadto zostanie wprowadzona nowa postać dozwolonego użytku umożliwiająca instytucjom dziedzictwa kulturowego korzystanie z niedostępnych w handlu utworów i przedmiotów praw pokrewnych w sytuacji, gdy w danym momencie nie istnieje organizacja zbiorowego zarządzania mogąca udzielić stosownej licencji.
Omawiana regulacja wdroży również postanowienia dyrektywy DSM dotyczące transgranicznego korzystania z utworów
i przedmiotów praw pokrewnych niedostępnych w handlu.
Art. 12 dyrektywy DSM ma charakter fakultatywny. Określa zasady, na jakich państwa członkowskie mogą w swoich systemach prawa autorskiego wprowadzić możliwość udzielania tzw. licencji zbiorowych z rozszerzonym skutkiem (dalej: „ECL” – Extended Collective License), tj. licencji, które upoważniają do korzystania z utworów lub przedmiotów praw pokrewnych także tych uprawnionych, którzy nie udzielili upoważnienia w tym zakresie. ECL zostaną wprowadzone w dwóch przypadkach: będą mogły być udzielane w zakresie eksploatacji nowego prawa pokrewnego dla wydawców prasy (art. 15 dyrektywy DSM) oraz w zakresie eksploatacji utworów i przedmiotów praw pokrewnych przez dostawców usług udostępniania treści online w ramach świadczenia przez nich usług publicznego udostępniania treści zamieszczanych przez użytkowników tych usług (art. 17 dyrektywy DSM). W tym celu zostanie wykorzystana instytucja reprezentatywnej organizacji zbiorowego zarządzania, o której mowa w art. 10 ustawy z dnia 15 czerwca 2018 r. o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi (Dz. U. poz. 1293).
Art. 13 dyrektywy DSM ma na celu ułatwienie zawierania umów licencyjnych dotyczących udostępniania utworów w ramach usług na żądanie (Video On Demand – VOD). Przewiduje on, że strony, które „napotykają trudności związane z udzielaniem licencji”, powinny móc „zwrócić się o pomoc do bezstronnego organu lub mediatorów”, którzy będą stanowić wsparcie w tych negocjacjach i „w stosownych przypadkach” proponować własne rozwiązania. Przepis w zasadzie nie przewiduje bardziej konkretnych wytycznych w tym zakresie. Jego wdrożenie nastąpi przez umożliwienie prowadzenia takich mediacji przez arbitrów Komisji Prawa Autorskiego.
Art. 14 dyrektywy DSM nie wymaga implementacji. Stanowi on, że w przypadku wygaśnięcia okresu ochrony utworów sztuk
wizualnych „wszelkie materiały” powstałe w wyniku ich zwielokrotniania także nie podlegają ochronie, chyba że „materiał powstały w wyniku tego zwielokrotnienia” jest oryginalny, tzn. sam w sobie stanowi nowy utwór. W prawie polskim nie ulega wątpliwości, że wygaśnięcie ochrony utworu skutkuje także wygaśnięciem ochrony jego zwielokrotnionych egzemplarzy czy „kopii cyfrowych”. Jest to zresztą ogólna reguła, nieograniczająca się tylko do utworów z zakresu sztuk wizualnych. Z kolei jeżeli takie zwielokrotnienie zawiera dodatkowe „twórcze” elementy powodujące, że całość spełnia ustawowe przesłanki powstania utworu, będzie ona chroniona jako nowy utwór (np. autorska fotografia obiektu, którego ochrona prawnoautorska wygasła).
Art. 15 dyrektywy DSM wprowadza do prawa autorskiego nową kategorię prawa wyłącznego – prawo wydawcy prasowego do wyłącznej eksploatacji online jego publikacji prasowych przez platformy internetowe zdefiniowane jako „dostawcy usług społeczeństwa informacyjnego”. W obecnym stanie prawnym wydawcom takie odrębne prawo nie przysługuje – możliwe jest jedynie pochodne nabycie praw wyłącznych do eksploatacji publikacji prasowej online, tj. w ramach praw autorskich nabywanych od twórców (autorów) publikacji prasowych. Dyrektywa wyraźnie przesądza, że to nowe prawo pozostaje bez uszczerbku dla praw twórców, którzy w szczególności zachowują prawo do korzystania ze swoich utworów „niezależnie od publikacji prasowej, w skład której wchodzą” (art. 15 ust. 2 dyrektywy DSM). Zgodnie z dyrektywą to nowe prawo wyłączne nie ma zastosowania do „prywatnych i niekomercyjnych sposobów korzystania z publikacji prasowych przez użytkowników indywidualnych”, do czynności odsyłania za pomocą linku (do „linkowania”) oraz do „pojedynczych słów lub bardzo krótkich fragmentów publikacji prasowej”. Nowe prawo wyłączne ma także trwać relatywnie krótko – 2 lata od opublikowania danej publikacji prasowej oraz nie dotyczyć tych, które zostały opublikowane przed dniem 6 czerwca 2019 r. Dyrektywa DSM w art. 15 ust. 5 przewiduje także, że autorzy publikacji prasowych mają partycypować we wpływach uzyskiwanych przez wydawców z eksploatacji nowego prawa wyłącznego.
Implementacja omawianych przepisów dyrektywy nastąpi przez wprowadzenie do ustawy o prawie autorskim nowego prawa pokrewnego – „prawa do publikacji prasowej”. Stosowne przepisy zostaną zamieszczone w rozdziale 11 „Prawa pokrewne” jako nowy oddział 32. Publikacją prasową w rozumieniu tych przepisów będzie: „zbiór złożony głównie z utworów słownych o charakterze dziennikarskim, stanowiący odrębną całość w ramach periodycznej lub regularnie aktualizowanej pod jednym tytułem publikacji, takiej jak dziennik lub czasopismo, rozpowszechniany w celach informacyjnych w dowolnej formie i w dowolny sposób w ramach działalności gospodarczej podmiotu, który sprawuje faktyczną i prawną kontrolę nad doborem rozpowszechnianych treści”. Zgodnie z art. 2 pkt 4 dyrektywy DSM powyższa definicja nie będzie obejmować publikacji periodycznych o charakterze naukowym lub akademickim, zaś zgodnie z art. 15 tej dyrektywy, nowe prawo pokrewne nie będzie dotyczyć umieszczania hiperlinków prowadzących do publikacji prasowej oraz „pojedynczych słów lub bardzo krótkich fragmentów publikacji prasowej” (nie przewiduje się ustawowego precyzowania tych terminów).
Nowe prawo pokrewne do publikacji prasowej będzie funkcjonować bez uszczerbku dla praw twórców i pozostałych uprawnionych, zgodnie z art. 15 ust. 2 dyrektywy DSM. Będzie obejmować wyłączne prawo do zwielokrotniania publikacji prasowej oraz jej udostępniania w taki sposób, aby każdy miał do niej dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym – przez dostawców „usług społeczeństwa informacyjnego”. Będzie to zatem pierwszy przypadek prawa pokrewnego, w którym treść prawa wyłącznego jest określona także przez kategorię użytkownika. Sama „usługa społeczeństwa informacyjnego” zostanie zdefiniowana w art. 6 ust. 1 ustawy o prawie autorskim przez inkorporację definicji zawartej w art. 1 ust. 1 lit. b dyrektywy (UE) 2015/1535 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 9 września 2015 r. ustanawiającej procedurę udzielania informacji w dziedzinie przepisów technicznych oraz zasad dotyczących usług społeczeństwa informacyjnego (ujednolicenie) (Dz. Urz. UE L 241 z 17.09.2015, str. 1, z późn. zm.), tj. zgodnie z art. 2 pkt 5 dyrektywy DSM, z uwzględnieniem wyłączeń spod tej definicji zawartych w załączniku nr 1 tej pierwszej dyrektywy.
Wykonywanie nowego prawa pokrewnego nie będzie podlegać obowiązkowemu pośrednictwu organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi. Natomiast organizacja zbiorowego zarządzania reprezentatywna wg przepisów ustawy z dnia 15 czerwca 2018 r. o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi będzie mogła udzielić tzw. licencji z rozszerzonym skutkiem (opisanych w pkt 6). Zgodnie z art. 15 ust. 4 dyrektywy DSM nowe prawo pokrewne będzie wygasać po upływie 2 lat, liczonych od początku roku rozpowszechnienia publikacji prasowej. Nie będzie też dotyczyć publikacji rozpowszechnionych przed dniem 6 czerwca 2019 r. Zgodnie z art. 15 ust. 5 dyrektywy DSM autorzy publikacji prasowych będą partycypować we wpływach uzyskiwanych przez wydawców z tytułu nowego prawa pokrewnego wg udziału 50-50%. Taka propozycja została przedstawiona przez samo środowisko wydawców prasowych (SDiW Repropol i Izbę Wydawców Prasy) i należy ją uznać za zasadną. Nowe prawo pokrewne do publikacji prasowej będzie podlegać, tak jak pozostałe prawa pokrewne, przepisom o dozwolonym użytku oraz przepisom wspólnym dla praw pokrewnych (nastąpi odpowiednia modyfikacja art. 100 i 101 ustawy o prawie autorskim).
Art. 16 dyrektywy DSM przewiduje dla wydawców prawo do udziału w rekompensacie za korzystanie z utworów na podstawie przepisów o dozwolonym użytku. Ten artykuł dyrektywy należy uznać za już wdrożony w polskim prawie krajowym. Wydawcom przysługuje bowiem udział w opłatach, o których mowa w art. 20 i 201 ustawy o prawie autorskim, oraz w podziale wynagrodzenia za publiczne użyczanie egzemplarzy bibliotecznych, o którym mowa w art. 28 ust. 4–5 ustawy o prawie autorskim.
Art. 17 dyrektywy DSM przewiduje szczególne regulacje dotyczące udostępniania chronionych utworów i przedmiotów praw pokrewnych przez „dostawców usług udostępniania treści online”. Jest to zdefiniowana w art. 2 pkt 6 tej dyrektywy szczególna kategoria dostawcy „usług społeczeństwa informacyjnego” (zob. definicję w opisie rozwiązań do art. 15 dyrektywy), którego „głównym lub jednym z głównych celów jest przechowywanie i udzielanie publicznego dostępu do dużej liczby chronionych prawem autorskim utworów lub innych przedmiotów objętych ochroną zamieszczanych przez użytkowników tych usług, które są przez niego organizowane i promowane w celach zarobkowych”. Art. 17 ust. 1 dyrektywy DSM przesądza kwestię, nasuwającą dotąd poważne wątpliwości na gruncie prawa krajowego, że dostawca usług udostępniania treści online (dalej „DUUTO”) dokonuje czynności publicznego udostępniania (rozpowszechniania) utworów, gdy „udziela on publicznego dostępu do chronionych prawem autorskim utworów lub innych przedmiotów objętych ochroną zamieszczanych przez jego użytkowników”. Tym samym dyrektywa DSM przesądza, że na gruncie prawa autorskiego DUUTO jest w zakresie powyższych czynności użytkownikiem i w związku z tym powinien dysponować odpowiednimi licencjami. Jednocześnie dyrektywa DSM w art. 17 ust. 2 przewiduje rozszerzony skutek
takich licencji pod względem podmiotowym, tj. że będą one ex lege obejmować także czynności publicznego udostępniania
dokonywane przez korzystających z usług DUUTO, ale wyłącznie gdy „nie działają oni na zasadach komercyjnych lub gdy ich działalność nie przynosi znaczących przychodów”. Ponieważ DUUTO mają być użytkownikami w rozumieniu przepisów ustawy o prawie autorskim, to w konsekwencji obejmowałyby ich także regulacje dotyczące odpowiedzialności za naruszenia praw autorskich, np. gdyby doszło do udostępnienia określonych utworów bez koniecznej licencji. Biorąc jednakże pod uwagę charakter działalności DUUTO, ogromną liczbę udostępnianych treści i ich ogromne zróżnicowanie, dyrektywa DSM w art. 17 ust. 3 i 4 określa szczególne zasady odpowiedzialności tych podmiotów, jednocześnie wyłączając stosowanie w zakresie omawianej działalności zasad odpowiedzialności usługodawców internetowych określonych w dyrektywie 2000/31/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 8 czerwca 2000 r. w sprawie niektórych aspektów prawnych usług społeczeństwa informacyjnego, w szczególności handlu elektronicznego w ramach rynku wewnętrznego (dyrektywa o handlu elektronicznym) (Dz. Urz. UE L 178 z 17.07.2000, str. 1, z późn. zm.) (tzw. dyrektywa „o handlu elektronicznym” lub dyrektywa „e-commerce”). Dla określonych „mniejszych” DUUTO dyrektywa DSM przewiduje nieco złagodzone zasady odpowiedzialności. W przypadku użytkowników swoich usług DUUTO mają zapewnić „skuteczny i sprawny mechanizm składania skarg i dochodzenia roszczeń”, znajdujący zastosowanie w sprawach dotyczących usunięcia zamieszczonych przez użytkownika treści lub zablokowania dostępu do nich, zaś państwa
członkowskie – możliwość dochodzenia tych roszczeń zarówno na drodze sądowej, jak też pozasądowej.
Wdrożenie omawianego art. 17 dyrektywy DSM nastąpi w rozdziale 3 ustawy o prawie autorskim „Treść prawa autorskiego” przez dodanie nowego oddziału 2a „Przepisy szczególne dotyczące dostawców usług udostępniania treści online” (począwszy od art. 214), tj. po oddziale 2 „Autorskie prawa majątkowe”, a przed oddziałem 3 zawierającym przepisy o dozwolonym użytku.
Art. 214 ust. 1 ustawy o prawie autorskim będzie zawierał definicję DUUTO – zgodnie z definicją zawartą w art. 2 pkt 6 dyrektywy DSM. Ponieważ wg tej definicji DUUTO jest rodzajem dostawcy „usług społeczeństwa informacyjnego”, które to usługi (zgodnie z wyjaśnieniami dotyczącymi art. 15 tej dyrektywy) będą zdefiniowane w art. 6 ust. 1 ustawy o prawie autorskim, definicja DUUTO będzie korzystać z tej definicji. DUUTO będzie zatem „dostawcą usług społeczeństwa informacyjnego, którego głównym lub jednym z głównych celów jest przechowywanie i publiczne udostępnianie dużej liczby utworów zamieszczanych przez użytkowników tych usług, które to utwory są przez niego organizowane i promowane w celach zarobkowych”. Jednocześnie w ust. 2 art. 6 ustawy o prawie autorskim nastąpi, w ślad za art. 2 pkt 6 dyrektywy DSM, przykładowe wskazanie dostawców usług społeczeństwa informacyjnego, którzy nie mogą być uznani za DUUTO, tj.: „dostawców takich usług, jak nienastawione na zysk encyklopedie internetowe, nienastawione na zysk repozytoria naukowe i edukacyjne, platformy tworzenia otwartego oprogramowania i platformy wymiany otwartego oprogramowania, dostawców usług łączności elektronicznej zdefiniowanych w dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/1972 z dnia 11 grudnia 2018 r. ustanawiającej Europejski kodeks łączności elektronicznej (wersja
przekształcona) (Dz. Urz. UE L 321 z 17.12.2018, str. 36, z późn. zm.), internetowych platform handlowych oraz usług w chmurze dla przedsiębiorstw i usług w chmurze obliczeniowej, które umożliwiają użytkownikom zamieszczanie treści na własny użytek”. Kolejne przepisy będą przesądzały, że DUUTO wolno przechowywać i rozpowszechniać utwory zamieszczane przez użytkowników ich usług wyłącznie na podstawie umowy z uprawnionym, przy czym taka umowa będzie obejmować (ex lege) również czynności przechowywania i rozpowszechniania dokonywane przez tych użytkowników, jeżeli nie dokonują oni tych czynności „w celu osiągnięcia zysku” (wg dyrektywy „na zasadach komercyjnych”) lub uzyskiwane przez nich wpływy „nie są znaczące”. Zostaną następnie wprowadzone przepisy określające przesłanki zwolnienia DUUTO z odpowiedzialności za rozpowszechnianie chronionych utworów bez zgody uprawnionego (bez licencji), zgodnie z art. 17 ust. 4 dyrektywy DSM – w braku umowy z uprawnionym DUUTO będą co do zasady ponosić odpowiedzialność za naruszenie praw autorskich, chyba że wykażą, że:
1) dołożyli najwyższej staranności, aby zawrzeć umowę z uprawnionym oraz
2) dołożyli najwyższej staranności – zgodnie z wysokimi standardami staranności zawodowej w sektorze – aby uniemożliwić dostęp do poszczególnych utworów, w odniesieniu do których uprawnieni przekazali odpowiednie i niezbędne informacje, oraz aby zapobiec ich ponownemu zamieszczaniu, oraz
3) działali niezwłocznie po otrzymaniu odpowiednio uzasadnionego zastrzeżenia od uprawnionych w celu uniemożliwienia dostępu do utworów, których dotyczy zawiadomienie, lub usunięcia ich.
Kolejne przepisy nowelizowanej ustawy będą wdrażać art. 17 ust. 5 i 6 dyrektywy DSM, tj. określać kryteria oceny, czy dany DUUTO spełnił ww. przesłanki zwolnienia z odpowiedzialności, oraz przypadki, w których te przesłanki będą złagodzone. DUUTO będą wreszcie zobowiązani wprowadzić „mechanizm” rozwiązywania sporów dotyczących udostępnianych treści, które to spory będą mogły być przedmiotem mediacji, o której mowa w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego.
Zawieranie umów z DUUTO nie będzie podlegać obowiązkowemu pośrednictwu organizacji zbiorowego zarządzania.
Natomiast organizacja zbiorowego zarządzania reprezentatywna wg przepisów ustawy z dnia 15 czerwca 2018 r. o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi będzie mogła udzielić tzw. licencji z rozszerzonym skutkiem (podobnie jak w przypadku nowego prawa pokrewnego dla wydawców prasy).
Przepis art. 18 dyrektywy DSM służy zapewnieniu twórcom i wykonawcom, którzy przenoszą swoje autorskie prawa majątkowe lub udzielają licencji na korzystanie z nich, prawa do odpowiedniego i stosownego wynagrodzenia z tego tytułu.
W związku z tym konieczne będzie uzupełnienie przepisu art. 43 ustawy o prawie autorskim w tym zakresie. Zostanie także uzupełniona regulacja zawarta w art. 70 ust. 21 ustawy o prawie autorskim przez wprowadzenie prawa do dodatkowego wynagrodzenia dla twórców i wykonawców utworu audiowizualnego z tytułu publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym.
Art. 19 dyrektywy DSM nakazuje zapewnić twórcom oraz artystom wykonawcom uprawnienie do regularnego otrzymywania informacji na temat eksploatacji ich utworów lub artystycznych wykonań. W związku z tym w ustawie o prawie autorskim zostanie wprowadzony nowy art. 471 zawierający stosowne regulacje dotyczące tego nowego obowiązku informacyjnego. Zgodnie z dyrektywą DSM przekazywana informacja powinna być „aktualna, istotna i wyczerpująca” z punktu widzenia wskazanego wyżej celu, przy uwzględnieniu „specyfiki każdego sektora”.
Przedmiotem projektowanego obowiązku informacyjnego będzie więc informacja o przychodach z eksploatacji utworu oraz wynagrodzeniu należnym w związku z tą eksploatacją. W zgodzie z treścią art. 19 ust. 1 dyrektywy DSM ww. informacja przekazywana będzie z regularnością adekwatną do specyfiki eksploatacji utworu, nie rzadziej jednak niż raz do roku. Jednocześnie jednak zostanie wprowadzone fakultatywne upoważnienie ustawowe dla ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego do określenia w rozporządzeniu częstotliwości oraz zakresu przekazywanej informacji dla konkretnych sposobów eksploatacji utworów w przypadku, gdy zaistnieje taka potrzeba rynkowa.
W art. 20 dyrektywa DSM nakazuje wprowadzenie prawnych mechanizmów, na podstawie których twórcy i wykonawcy będą mogli żądać od podmiotów, z którymi zawarli umowę o eksploatację praw (lub od ich następców prawnych), „odpowiedniego i godziwego” wynagrodzenia, jeżeli to pierwotnie uzgodnione okaże się̨ „niewspółmiernie niskie” w porównaniu do „wszystkich późniejszych odnośnych przychodów uzyskiwanych z eksploatacji utworów lub wykonań”.
Ten mechanizm, określany jako tzw. klauzula bestsellerowa, istnieje już w polskim porządku prawnym. Zgodnie z obecnym brzmieniem art. 44 ustawy o prawie autorskim w razie rażącej dysproporcji między wynagrodzeniem twórcy a korzyściami nabywcy autorskich praw majątkowych lub licencjobiorcy twórca może żądać stosownego podwyższenia wynagrodzenia przez sąd. Dyrektywa wyłącza jednak stosowanie klauzuli bestsellerowej w odniesieniu do umów zawieranych przez „podmioty określone w art. 3 lit. a i b dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady UE 2014/26 z dnia 26 lutego 2014 r. w sprawie zbiorowego zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi oraz udzielania licencji wieloterytorialnych dotyczących praw do utworów muzycznych na potrzeby ich wykorzystania na internetowym polu eksploatacji na rynku wewnętrznym (Dz. U. UE L 84 z 26.02.2014, str. 72, z późn. zm.)”, tj. przez organizacje zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi oraz przez niezależne podmioty zarządzające (art. 2 ust. 1 pkt 1–3 ustawy z dnia 15 czerwca 2018 r. o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi), dając pierwszeństwo umowom zbiorowym. Stosowne wyłączenie znajdzie się zatem w treści nowo dodanego przepisu ust. 2 w art. 44 ustawy o prawie autorskim.
W art. 21 dyrektywy DSM nałożono na państwa członkowskie obowiązek wprowadzenia przepisów przewidujących możliwość „rozstrzygania” sporów dotyczących obowiązku przejrzystości, o którym mowa w art. 19 tej dyrektywy, oraz mechanizmu dostosowania umów, o którym mowa w art. 20 tej dyrektywy, w drodze „dobrowolnej, alternatywnej procedury rozstrzygania sporów”. W ustawie o prawie autorskim zostanie zatem wprowadzony przepis odsyłający strony takich sporów do mediacji uregulowanej w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego.
Dyrektywa DSM w art. 22 nakłada na państwa członkowskie obowiązek wprowadzenia instytucji pozwalającej twórcom lub
wykonawcom, którzy udzielili licencji wyłącznej lub przenieśli swoje prawa, na odwołanie w całości lub w części licencji lub przeniesienia praw, jeżeli ten utwór lub inny przedmiot objęty ochroną „nie jest eksploatowany”. W prawie polskim materię tę reguluje art. 57 ustawy o prawie autorskim, który jednakże wymaga pewnych modyfikacji. Dla pełnej implementacji dyrektywy DSM w tym zakresie konieczne jest zatem rozszerzenie zakresu uprawnienia do odstąpienia od umowy albo jej wypowiedzenia nie tylko na przypadki, gdy utwór nie został rozpowszechniony, ale także gdy nabywca lub licencjobiorca nie korzystają z niego w inny sposób – nastąpi zatem zamiana sformułowania „rozpowszechnianie” na sformułowanie „eksploatacja”. Nastąpi też ograniczenie zakresu stosowania przepisu do sytuacji, w których doszło do przeniesienia majątkowych praw autorskich albo udzielenia licencji wyłącznej. Skorzystanie z tego prawa będzie mogło nastąpić nie wcześniej niż po upływie dwóch lat od przeniesienia majątkowych praw autorskich lub udzielenia licencji.
Przepisy wdrażające art. 18–22 dyrektywy DSM nie będą miały zastosowania do twórców programów komputerowych, zgodnie z art. 23 ust. 2 tej dyrektywy. Zgodnie z art. 27 dyrektywy DSM przepisy dotyczące przejrzystości (art. 19 tej dyrektywy) będą miały zastosowanie od dnia 7 czerwca 2022 r.
Art. 3–6 dyrektywy DSM wymagają też wdrożenia w zakresie przepisów o bazach danych sui generis, tj. zawartych w ustawie z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. Uregulowany w art. 3 dyrektywy DSM dozwolony użytek w postaci „eksploracji tekstów i danych” na potrzeby badań naukowych, adresowany do „organizacji badawczych” oraz „instytucji dziedzictwa kulturowego” zostanie wdrożony w art. 82 w brzmieniu: „Art. 82. 1. Biblioteki, muzea, archiwa oraz instytucje kultury, których statutowym zadaniem jest gromadzenie, ochrona i upowszechnianie zbiorów dziedzictwa filmowego lub fonograficznego, zwane dalej „instytucjami dziedzictwa kulturowego”, a także uczelnie, instytuty badawcze, o których mowa w art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 30 kwietnia 2010 r. o instytutach badawczych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1383 oraz z 2021 r. poz. 1192), oraz instytuty naukowe Polskiej Akademii Nauk, o których mowa w art. 50 ust. 3 ustawy z dnia 30 kwietnia 2010 r. o Polskiej Akademii Nauk (Dz. U. z 2020 r. poz. 1796), mogą zwielokrotniać bazy danych w celu eksploracji tekstów i danych do celów badawczych, jeżeli mają do tych baz zgodny z prawem dostęp oraz jeżeli czynności te nie są dokonywane w celu osiągnięcia bezpośredniej lub pośredniej korzyści majątkowej.”. Zgodnie z dyrektywą DSM bazy danych zwielokrotnione w ramach omawianego dozwolonego użytku będą mogły być „przechowywane z zachowaniem odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa i wyłącznie do celów badawczych, w tym weryfikacji wyników tych badań”, zaś uprawniony będzie mógł stosować „środki zapewniające bezpieczeństwo i integralność sieci i baz
danych”, które to środki nie będą mogły „wykraczać poza to, co jest konieczne do osiągnięcia tego celu”.
Uregulowany w art. 4 dyrektywy DSM dozwolony użytek na potrzeby eksploracji tekstów i danych zostanie wdrożony w art. 81 w brzmieniu: „Art. 81. 1. Wolno zwielokrotniać rozpowszechnione bazy danych w celu eksploracji tekstów i danych, chyba że uprawniony zastrzegł inaczej w odpowiedni sposób, w szczególności za pomocą środków nadających się do odczytu maszynowego, w odniesieniu do baz danych publicznie udostępnionych w taki sposób, aby każdy mógł mieć do nich dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym. 2. Bazy danych zwielokrotnione zgodnie z ust. 1 mogą być przechowywane wyłącznie w celu eksploracji tekstów i danych, tak długo jak jest to konieczne.”.
Definicja terminu „eksploracja tekstów i danych” będzie taka sama jak w art. 6 ust. 1 ustawy o prawie autorskim. Natomiast art. 5 lit. a, b, d i e dyrektywy DSM należy uznać za wdrożony odpowiednio przez przepis art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych, który zawiera już uregulowanie wprowadzające dozwolony użytek w zakresie korzystania z baz danych w charakterze ilustracji, w celach dydaktycznych lub badawczych. Z tego względu nie ma potrzeby wprowadzania nowej regulacji w tym zakresie.
Art. 6 dyrektywy DSM przewiduje dla „instytucji dziedzictwa kulturowego” prawo wykonywania kopii utworów i przedmiotów praw pokrewnych, które znajdują się na stałe w ich zbiorach, w celu zachowania tych zbiorów i „w zakresie potrzebnym do tego zachowania”. Przepis ten zostanie wdrożony w art. 83 w brzmieniu: „Art. 83. Instytucje dziedzictwa kulturowego mogą zwielokrotniać bazy danych znajdujące się we własnych zbiorach, niezależnie od formatu lub nośnika, w celu uzupełnienia, zachowania lub ochrony tych zbiorów.”. Przepisy art. 8–11 dyrektywy DSM dotyczące utworów i przedmiotów praw pokrewnych niedostępnych w handlu obejmują wszystkie przedmioty praw wyłącznych ujęte w ramach szeroko rozumianej ochrony autorskiej, a więc także przedmioty praw pokrewnych oraz bazy danych chronione prawem sui generis. W związku z powyższym w ustawie z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych zostaną odpowiednio uwzględnione przepisy dotyczące korzystania z baz danych
niedostępnych w handlu.
Nowelizacja ustawy o prawie autorskim w zakresie wykraczającym poza implementację dyrektyw będzie obejmować zmianę art. 66 ust. 1 oraz uchylenie art. 1271.
Zmiana art. 66 ust. 1 nastąpi zgodnie z dezyderatem nr 86 Komisji do Spraw Petycji z 4 marca 2021 r. Przepis ten w obecnym brzmieniu nie uwzględnia faktu, że licencjobiorcą może być także osoba fizyczna, która nie ma siedziby, a miejsce zamieszkania. Dlatego ust. 1 otrzyma brzmienie: „1. Umowa licencyjna uprawnia do korzystania z utworu w okresie pięciu lat na terytorium państwa, w którym licencjobiorca ma swoją siedzibę albo miejsce zamieszkania, chyba że w umowie postanowiono inaczej.” – jest to zmiana o charakterze porządkującym i doprecyzowującym.
Ponadto uchylony zostanie art. 1271 upoważniający Prezesa Rady Ministrów do utworzenia, w drodze zarządzenia, zespołu do spraw przeciwdziałania naruszeniom prawa autorskiego i praw pokrewnych. Zespół taki został powołany zarządzeniem nr 83 Prezesa Rady Ministrów z dnia 9 listopada 2000 r. (M.P. z 2013 r. poz. 540). Jego celem jest opracowywanie wniosków i propozycji dotyczących działań organów administracji rządowej w zakresie zwalczania naruszeń prawa autorskiego i praw pokrewnych. W momencie utworzenia Zespołu naruszenia te polegały głównie na nielegalnej produkcji w kraju lub przemycie z zagranicy i następnie nielegalnej dystrybucji na bazarach, targowiskach i innych miejscach płyt CD i DVD z filmami, muzyką, grami lub programami komputerowymi. Z inicjatywy Zespołu były podejmowane liczne interwencje w celu likwidacji tego zjawiska. Jednak od co najmniej kilku lat naruszenia praw autorskich i praw pokrewnych przeniosły się do Internetu, często poza polską jurysdykcją. Formuła działania Zespołu zatem wyczerpała się, aktualnie ogranicza się do gromadzenia danych statystycznych na potrzeby corocznych raportów. Dalsze funkcjonowanie Zespołu nie ma uzasadnienia, dlatego proponuje się jego likwidację.

Organ odpowiedzialny za opracowanie projektuMKiDN
Osoba odpowiedzialna za opracowanie projektuJarosław Sellin Sekretarz Stanu
Organ odpowiedzialny za przedłożenie projektu RMMKiDN
Planowany termin przyjęcia projektu przez RMII kwartał 2022 r.
Informacja o rezygnacji z prac nad projektem (z podaniem przyczyny)-

Opcje strony

Data modyfikacji : 07.12.2021
do góry